Overslaan en naar de inhoud gaan

Tussen Congreskolom en IJzertoren

Auteur: Jef Artois

De Eerste Wereldoorlog was een conflict dat op nooit eerder geziene schaal de gehele burgerbevolking bij een oorlog betrok. Na afloop begon de zoektocht naar een manier om om te gaan met het extreme verlies dat alle betrokkenen tekende. Of het nu ging om winnaars of verliezers, iedereen had in deze oorlog dierbaren verloren. Daarom zocht men een gepaste wijze om deze ‘Groote Oorlog’ en haar slachtoffers te gedenken. Wanneer we de pers (1920 t.e.m. 2011) erop nagaan, merken we echter dat de herdenking van de Eerste Wereldoorlog allesbehalve eenvormig wasVlaamse en Franstalige kranten schreven doorheen de jaren elk een heel ander herdenkingsverhaal.

Belgische versus Vlaamse (tegen)herdenking 

De Congreskolom in Brussel

❝Het Belgisch-nationale verhaal herdacht de oorlog als een moment van nationale eenheid,
waarin het Belgische volk zich eendrachtig verdedigde tegen de Duitse invaller
en de gesneuvelden hun leven gaven voor het Belgische vaderland.❞


Van in het begin leken er in de Belgische pers twee herdenkingsverhalen te bestaan, die elk de Eerste Wereldoorlog op een andere manier in herinnering brachten. Het Belgisch-nationale verhaal herdacht de oorlog als een moment van nationale eenheid, waarin het Belgische volk zich eendrachtig verdedigde tegen de Duitse invaller. Helden van dit verhaal waren de gesneuvelden die hun leven gaven voor het Belgische vaderland. Haar voornaamste herdenkingsplaats was het graf van de Onbekende Soldaat onder de Congreskolom te Brussel. Elk jaar bij Wapenstilstand bracht de Koning hier hulde aan de gesneuvelden. 

❝In het Vlaamse verhaal wordt de oorlog herdacht als een moment van verdeeldheid, waarin een Vlaams zelfbewustzijn in de loopgraven ontstond.❞

Het Vlaamse tegenverhaal sprak deze nationale eenheid echter tegen en herdacht de oorlog net als een moment van verdeeldheid, waarin een Vlaams zelfbewustzijn in de loopgraven ontstond. Vlaamse gesneuvelde soldaten en slachtoffers van de naoorlogse repressie stonden hierbij centraal in een Vlaams martelaarschap. Plaats van herdenking was de IJzertoren te Diksmuide, waar men jaarlijks hulde bracht aan de Vlaamse helden tijdens de IJzerbedevaart. 

De Ijzertoren in Diksmuide

Herdenking als brug tussen heden en verleden
Beide herdenkingen konden zichzelf doorheen de jaren handhaven door hun vermogen tot actualisering. Herdenking moet immers een brug slaan tussen heden en verleden. Zo bracht de Koning later tijdens de jaarlijkse ceremonie aan de Congreskolom niet enkel hulde aan de slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog maar ook aan die van de Tweede Wereldoorlog, de Korea-oorlog en latere conflicten waarin Belgische militairen betrokken waren. Het graf van de Onbekende Soldaat stond niet langer enkel symbool voor de helden van de ‘Groote Oorlog’ maar ook voor de helden die later waren gesneuveld voor het Belgische vaderland. In dezelfde patriottische herdenkingstaal werden ook zij geëerd.

Ook de Vlaamse tegenherdenking ging mee met haar tijd. Zo kregen de Vlaamsgezinde collaborateurs die na de Tweede Wereldoorlog erg zwaar gestraft werden, ook hun plaats binnen het verhaal van het Vlaamse martelaarschap tijdens de Eerste Wereldoorlog. Net als na de vorige oorlog klonk ook nu de roep om amnestie steeds luider aan de IJzertoren. Naast een uitgesproken Vlaamsgezinde en vaak anti-Belgische boodschap kwam doorheen de jaren het pacifistische aspect van de Vlaamse tegenherdenking steeds vaker naar voren. Dit stond in schril contrast met de patriottische en vaak militaristische retoriek van de Belgisch-nationale herdenking.

Gedateerde of vernieuwde herdenking
Vandaag lijkt de Belgisch-nationale herdenking zich steeds moeilijker te kunnen aanpassen aan de hedendaagse waarden. De reden hiervoor is juist dat het niet los kan komen van de patriottische herdenkingstaal die tegenstrijdig is met de pacifistische en democratische sentimenten van vandaag. Hiermee is het Belgisch-nationale herdenkingskader overduidelijk haar voornaamste troef verloren, namelijk haar vermogen tot actualisering. Daarom wist het jarenlang relevant te blijven maar nu staat ze juist ter discussie omdat ze niet meer actueel is.

De Vlaamse herdenking wist zich daarentegen beter te vernieuwen. Al van in het begin was er namelijk een antimilitaristische boodschap in de Vlaamse tegenherdenking aanwezig en doorheen de jaren maakten de Vlaamse kranten de associatie met het pacifisme steeds duidelijker. Hierdoor was het minder moeilijk de herdenkingsboodschap te verruimen en in te schakelen in een brede mensenrechtenretoriek. Wel werd de Vlaamse herdenking onder invloed van het Vlaamse bestuursniveau steeds minder anti-Belgisch.

100 Jaar Groote Oorlog: welke herdenking?
In deze tijden van de herdenking 2014-2018 lijkt het Belgisch-nationale herdenkingsverhaal niet meer hetzelfde succes te kennen als vroeger. Langs Vlaamse kant is dit gezien de hele voorgeschiedenis geen verrassing maar langs Franstalige kant leidt dit wel tot de pijnlijke vraag wat er dan nog overblijft? Anders dan in de Vlaamse pers kwam er in de Franstalige pers nooit een ander herdenkingsverhaal aan bod, waar men nu op zou kunnen terugvallen. Daarom lijkt Franstalig België steeds meer op zoek te gaan naar een eigen herdenking, zonder hierbij het Belgische referentiekader los te laten.

Langs Vlaamse kant tonen de ambitieuze herdenkingsplannen daarentegen aan hoe de Vlaamse regering het vernieuwde Vlaamse herdenkingsverhaal aanwendt om zichzelf internationaal te profileren. Hoewel er helemaal niet meer van een anti-Belgische tegenherdenking kan gesproken worden, is het Vlaamse aspect allerminst naar de achtergrond verschoven. Net hierop kwam zowel vanuit Franstalige als Vlaamse kranten hevige kritiek. Ondanks het feit dat beide herdenkingsverhalen een hele evolutie achter de rug hebben, blijven ze tot op vandaag lijnrecht tegenover elkaar staan.


De scriptie van Jef Artois is raadpleegbaar via: www.scriptiebank.be/congreskolom_ijzertoren
Ook de scriptie van Annelien Noppe "De kleine oorlog om de Groote Oorlog'. Het politieke beleid in België omtrent de honderdjarige herdenking van Wereldoorlog I" is meer dan het lezen waard.